Народные мастера

Згодна п.3 артыкула 189 КОДЭКСА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ АБ КУЛЬТУРЫ статус “народны майстар” надаецца майстру народных мастацкіх рамёстваў, вырабы якога характарызуюцца арганiчным увасабленнем калектыўнага мастацкага вопыту беларускага народа, маюць выразныя нацыянальную самабытнасць i мастацкую вартасць.

Творчая дзейнасць майстроў народных мастацкіх рамёстваў ажыццяўляецца ў наступных вiдах народных мастацкіх рамёстваў:

  • разьба па дрэве;
  • роспіс па дрэве, тканіне, шкле;
  • саломапляценне;
  • пляценне і вырабы з раслінных матэрыялаў мясцовага паходжання (лаза, чарот, карэнне, бяроста, дранка, лыка і іншае);
  • аплікацыя і інкрустацыя саломай;
  • ткацтва на ручных і ткацкіх станках;
  • ткацтва, пляценне, віццё паясоў;
  • вышыўка ручная;
  • карункапляценне і вязанне карункаў;
  • ганчарства;
  • выраб глінянай цацкі;
  • кавальства;
  • бондарства;
  • выцінанка;
  • выраб народных строяў у мясцовых і рэгіянальных традыцыях з захаваннем традыцыйных тэхналогій ткацтва, вышыўкі;
  • выраб сувенірных этнаграфічных лялек у народных строях;
  • ручное мастацкае вязанне ў беларускіх народных традыцыях;
  • мастацкая апрацоўка скуры;
  • выраб уручную мастацкай мэблі з дрэва;
  • інтарсія;
  • нізанне бісеру;
  • пісанкарства (выраб велікодных яек-пісанак);
  • пернікарства і выраб абраднага печыва (вясельныя караваі і іншае печыва);
  • іншыя віды народнага мастацтва, народных промыслаў (рамёстваў).

Органы дзяржаўнай улады могуць прадстаўляць асобам, якія атрымалі пасведчанне народнага майстра, пэўныя гарантыі і льготы для больш плённага ажыццяўлення існуючай дзейнасці, садзейнічаць вытворчасці вырабаў народных промыслаў (рамёстваў), перадачы іх майстэрства вучням.

Народны майстар мае права на:

  • абарону сваёй творчай задумы;
  • экспанаванне і іншыя формы публічнага паказу вынікаў сваёй дзейнасці;
  • узнагароджанне за публічнае выкарыстанне вынікаў творчай дзейнасці;
  • набыццё і нарыхтоўку неабходных відаў сыравіны і матэрыялаў;
  • арэнду памяшканняў для выкарыстання іх у якасці творчых майстэрань у адпаведнасці з заканадаўствам;
  • доступ да фондаў у сферы культуры;
  • забеспячэнне ўмоў для творчай дзейнасці ў адпаведнасці з патрабаваннямі па ахове працы;
  • работу па працоўнаму дагавору, у тым ліку за мяжой;
  • дзейнасць па выкладанню адпаведнага віду мастацкага рамяства незалежна ад сваёй базавай адукацыі;
  • абарону свайго прафесійнага гонару і годнасці;
  • іншыя правы ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь.

Падаткаабкладанне народных майстроў. Народныя майстры ў адпаведнасці з падаткавым заканадаўствам Рэспублікі Беларусь цалкам або часткова вызваляюцца ад выплаты падаткаў.

У выданні змешчаны біяграфічныя звесткі і даведкі аб творчай дзейнасці народных майстроў Гродзеншчыны, якія і сёння прымаюць актыўны ўдзел у выстаўках, святах, конкурсах, фестывалях народнай творчасці і іншых культурных мерапрыемствах рэгіёну.

У сваім мастацтве і рамястве народныя майстры апіраюцца на мясцовыя, рэгіянальныя, нацыянальныя традыцыі, творча іх развіваюць, праяўляюць здольнасці індывідуальнай інтэрпрэтацыі. Заслугоўвае асаблівай увагі і пашаны справа народных майстроў па зберажэнні і перадачы назапашаных ведаў і асабістага майстэрства маладому пакаленню.

1. РЫШКЕВІЧ Міхаіл Антонавіч (1924-2007; в. Бешанкі Лідскага раёна. Драўляная пластыка)

Нарадзіўся і ўсё жыццё пражыў у вёсцы Бешанкі Лідскага раёна Гродзенскай вобласці. Скончыў 4 класы польскай школы. З 1944 па 1947 гг. Служыў ў Савецкім войску. Працаваў у саўгасе слесарам і шафёрам. Дом і мэблю для яго зрабіў уласнымі рукамі. Вырабляў розныя такарныя рэчы, з якімі прымаў удзел у абласных і рэспубліканскіх выстаўках. У 1981 г. удзельнічаў у Рэспубліканскім семінары разьбяроў па дрэве, пасля чаго пачаў рэзаць драўляную скульптуру. Дома стварыў уласны музей выдатнай мэблі стылю народнага барока, такарных вырабаў і драўлянай разьбы, як большасць народных творцаў, надзяляў сваіх герояў атрыбутамі традыцыйнага ладу сялянскага жыцця, стварыў простыя двухфігурныя кампазіцыі на тэмы народных казак пра мужыка і яго сяброўства з ляснымі звярамі. У сваіх работах увасобіў каштоўнасці і лад жыцця апошняга пакалення носьбітаў вясковай культуры.

Работы М.А.Рыжкевіча закуплены Гродзенскім абласным навукова-метадычным цэнтрам народнай творчасці, Гродзенскім музеем гісторыі рэлігіі і атэізму, Нацыянальным гістарычным музеем, Цэнтрам фальклору «Белая дача» (Мінск). Удзельнік I Нацыянальнай выстаўкі мастацтва insita (1994).

2. СКРАМБЛЕВІЧ Мар’ян Антонавіч (г. Гродна. Выраб музычных інструментаў)

Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч нарадзіўся  25 сакавіка 1939 г. у вёсцы Адэльск Гродзенскага раёна ў сям’і, дзе ўсе мелі прыхільнасць да музыкі. Сярод Скрамблевічаў былі нават арганісты. Мар’ян Антонавіч сам віртуозна грае на гармоніку.

Больш за 20 гадоў Мар’ян Антонавіч займаецца вырабам драўляных музычных інструментаў. Пачынаў з мастацкай разьбы: пано, шкатулкі, вазачкі, іншыя ўжытковыя прадметы. Затым прыйшло жаданне спалучыць рамяство і музыку, але атрымалася не адразу. З цягам часу  пазнаў “музычныя здольнасці” розных парод дрэва. Зараз працуе з клёнам, акацыяй, ясенем, чаромхай, сасной, дубам і нават індыйскім бамбукам. Пры вырабе музычных інструментаў майстар звычайна коле дрэва, каб яно не трэскалася слаямі. І яшчэ адно правіла: Мар’ян Антонавіч ніколі нічога не выразае з сарцавіны драўніны, бо, як ён кажа, дудкі тады не граюць.

Майстар доўга працуе над кожным інструментам: мяняе таўшчыню сценак, велічыню адтулін, шліфуе гук і тэмбр. Таму кожная яго дудка мае сваю меладычную афарбоўку, набліжаную да прыроднага каларыту. На іх можна перадаваць шум ветрыку, лістоты дрэў і птушыныя спевы.

Пасля выхаду на пенсію Мар’ян Антонавіч з горада вярнуўся ў бацькоўскую хату, што ў  Адэльску. Працуе ў мясцовым цэнтры культуры і народнай творчасці, дзе месціцца двухпакаёвы музей драўляных музычных інструментаў. Яго калекцыя драўляных акарын – адзіная ў Еўропе. Майстар увесь час удасканальвае сваё майстэрства, стварае новыя арыгінальныя музычныя інструменты.

Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч прапагандуе сваё майстэрства на шматлікіх раённых, абласных, рэспубліканскіх і міжнародных фестывалях, святах, выстаўках народнага мастацтва. Яго музычныя інструменты гучаць у многіх народных і прафесійных мастацкіх калектывах Рэспублікі Беларусь.

У 2012 годзе  творчасць майстра па вырабу музычных інструментаў Мар’яна Скрамблевіча занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

За значны асабісты ўклад у развіццё народнай творчасці і традыцыйных рамёстваў М.А. Cкрамблевіч стаў лаўрэатам прэміі імя А.І.Дубко Гродзенскага аблвыканкама ”За творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва” па намінацыі ”народны майстар”.

У 2016 годзе  Скрамблевічу Мар’яну Антонавічу нададзена найменне “Ганаровы грамадзянін Гродзенскага раёна”, а яго імя занесена ў “Кнігу славы Гродзенскай вобласці”.

3. БЕЛАКОЗ Вера Ігнатаўна (в. Гудзевічы Мастоўскага раёна. Падвойнае ткацтва)

Вера Ігнатаўна Белакоз, вядомая на Гродзеншчыне ткачыха, нарадзілася 3 лютага 1934 года ў вёсцы Ляткі Мастоўскага раёна ў сялянскай сям’і. Дзяўчынка з дзяцінства вучылася самай рознай сялянскай працы, у тым ліку апрацоўцы ільну, ткацтву. У 1952 годзе скончыла Гродзенскае педагагічнае вучылішча, працавала настаўніцай пачатковых класаў у роднай вёсцы.

Працуючы ў школе, Вера Ігнатаўна засвоіла тэхніку ткацтва паясоў ад вядомай мастоўскай майстрыхі Юліі Язэпаўны Бібіла і стварыла гурток для дзяцей. На маленькіх ручных кроснах вучні ткалі паясы і закладкі. Пазней гэты гурток пачаў працаваць пры Гудзевіцкім дзяржаўным літаратурна-краязнаўчым музеі (у якім В.І.Белакоз працавала з 1990 г.) і дзейнічае па цяперашні час. За гэты перыяд сотні дзяцей  засвоілі розныя тэхнікі ткацтва паясоў.

Ад славутай ткачыхі гродзенскіх дываноў Ядвігі Аўгустаўны Райскай пераняла Вера Ігнатаўна рэдкую і складаную тэхніку падвойнага ткацтва. На яе рахунку больш 15 падвойных дываноў. Яе тканіны адрозніваюцца стылістыкай узораў і кампазіцыйным вырашэннем. Яны болей спрошчаны, у асноўным расліннага і геаметрычнага характару. Майстрыха не заўсёды акрэслівае сярэдзіну, а складае кампазіцыю з рэгулярнага ўзору ў цэнтры.

Майстэрству падвойнага ткацтва Белакоз Вера Ігнатаўна навучыла чатырох вучаніц. Адна з іх – Басінская Кацярына Вітальеўна – дырэктар Гудзевіцкага дзяржаўнага літаратурна-краязнаўчага музея. Другая вучаніца – дачка, Марына Аляксандраўна Камінская, якая ўзначвальвае народную студыю “Суквецце талентаў” Гродзенскага дзяржаўнага абласнога Палаца творчасці дзяцей і моладзі, дзе праводзіцца навучанне ўсім тэхнічным асаблівасцям падвойнага ткацтва.

Творчасць В.І. Белакоз вядома за межамі Беларусі. Яшчэ ў 1987 годзе яна была запрошана на Выстаўку дасягненняў народнай гаспадаркі СССР (г. Масква), дзе паказвала сваё майстэрства ткачыхі.

Падвойныя дываны Веры Ігнатаўны захоўваюцца ў Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі, Гудзевіцкім дзяржаўным літаратурна-краязнаўчым музеі, Мастоўскім дзяржаўным музеі “Лес і чалавек”.

У цяперашні час, нягледзячы сталы ўзрост, Белакоз Вера Ігнатаўна вядзе вялікую работу па папулярызацыі старажытнага рамяcтва. У многім, дзякуючы яе намаганням, старажытнае падвойнае ткацтва на Гродзеншчыне не толькі захавалася, але знайшло працяг і своеасаблівае развіццё ў сучаснай прасторы. У 2011 годзе элементу нематэрыяльнай культурнай спадчыны “Традыцыйная тэхналогія ткацтва падвойных дываноў в. Гудзевічы Мастоўскага раёна” нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь.

За значны асабісты ўклад у развіццё народнай творчасці і традыцыйных рамёстваў Вера Ігнатаўна Белакоз стала лаўрэатам прэміі імя А.І. Дубко Гродзенскага аблвыканкама “За творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва” па намінацыі “народны майстар года” (2016 г.).

4. КАВАЛЁНАК Дамініка Дамінікаўна (г. Гродна. Выраб велікодных вербаў)

Кавалёнак Дамініка Дамінікаўна нарадзілася 1 чэрвеня 1941 года ў вёсцы Вялікая Капліца Гродзенскага раёна. Атрымаўшы адукацыю медыка, была накіравана на працу ў г.Гродна, дзе і працавала да пенсіі акушэркай у Гродзенскай абласной клінічнай бальніцы.

Выхоўвалася Дамініка Дамінікаўна ў каталіцкай сям’і. Маці – Гелена Іосіфаўна, была выдатнай ткачыхай. Бацька – Дамінік Адамавіч, быў шаўцом, добра валодаў сталярнай і кавальскай справай. Ад бацькоў атрымала Дамініка сваю здольнасць да рамяства. Яшчэ ў маленстве яна заўважала, як жанчыны напярэдадні Велікоднага свята выразалі папяровыя ўзоры на палічкі, бэлькі, вокны,  рабілі “пальмы” (вербы), распісвалі яйкі. Аздобленыя каляровымі засушанымі кветкамі, травамі, каласкамі, мохам, галінкі вярбы (“пальмы гродзенскія”) імітавалі пальмы, з якімі народ сустракаў Хрыста пры яго ўезде ў Іерусалім.

У сілу жыццёвых абставін адраджаць старажытнае рамяство — вырабленне велікодных вербаў — стала магчыма толькі ў пачатку 90-х гадоў ХХ стагоддзя, калі Дамініка Дамінікаўна выйшла на заслужаны адпачынак.

Сёння, каб зрабіць велікодную вярбу, патрабуецца гадзіна-другая часу, але падрыхтоўка ідзе цэлы год. Перш за ўсё  трэба вырасціць кветкі-бессмяротнікі. Потым своечасова сарваць іх, каб яны не паспелі абсыпацца. Для велікоднай вярбы (“пальмы”) таксама неабходны розныя зёлкі, якія збіраюцца ў пачатку іх цвіцення на світанку. Майстрыха выкарыстоўвае ў сваёй працы ўсё, што дае прырода – кветкі, каласкі, шышкі сасны, калючніка. Усе “пальмы” робяцца на белай вярбе. Каб скласці арыгінальную кампазіцыю, патрэбна ўласная фантазія і добры густ. “Пальмы” атрымліваюцца розныя – круглыя (“віленскія”) і плоскія (“гродзенскія”).

Зараз вырабам велікодных вербаў цікавяцца не толькі католікі, але і праваслаўныя. Усё часцей на выстаўках у выставачнай зале Гродзенскага абласнога метадычнага цэнтра народнай творчасці, на свяце рамеснікаў “Казюкі”, Рэспубліканскім фестывалі нацыянальных культур, рэгіянальным свяце-кірмашы “Гродзенскія традыцыі да свята Вялікадня”, рэгіянальным фестывалі традыцыйнай культуры “Скарбы Гродзеншчыны” ззяюць вытанчаным хараством “гродзенскія пальмы”, якія з’яўляюцца адначасова святочным атрыбутам і сапраўдным творам мастацтва.

Шматлікія майстар-класы па вырабу “гродзенскіх пальмаў” паспрыялі таму, што гэты від народнага мастацтва стаў асабліва пашыраным і папулярным на Гродзеншчыне. Як элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны ў 2014 годзе ён папоўніў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

5. ПЕНЦЯК Антаніна Пятроўна (в. Галынка Зэльвенскага раёна. Ткацтва)

Антаніна Пятроўна Пенцяк нарадзілася ў 1941 годзе ў вёсцы Вострава Зэльвенскага раёна. Пасля заканчэння школы працавала ў калгасе “Чырвоны партызан”. Сёння жыве ў в. Галынка Зэльвенскага раёна.

Традыцыйнымі рамёствамі (ткацтва і вышыўка) пачала займацца з дзяцінства, калі дапамагала матулі Ганне Лук’янаўне Жоглік — на кроснах ткалі дываны, посцілкі, дарожкі і проста тканіну. Асноўнай сыравінай для ткацтва была кудзеля, лён і воўна. З іх пралі ніткі. Льняныя ніткі, у асноўным, ішлі на выраб палатна, з якога потым шылі ручнікі, бялізну, абрусы і кашулі. Многія рэчы аздаблялі ручной вышыўкай.

Менавіта ад сваёй маці Антаніна Пятроўна навучылася і пераняла майстэрства прасці і ткаць, вязаць і вышываць. Яе вырабы маюць высокі мастацкі кошт. З простага палатна яны ператвараюцца ў прыгожую рэч з замыславатымі ўзорамі.

Вялікім прызнаннем карыстаюцца яе посцілкі і дываны, выкананыя на аснове пераборнага ткацтва. Майстрыха творыць цуд як пераборам (“на жыўцы”), так і закладным спосабам (“у матушкі”). Акрамя ткацтва Антаніна Пятроўна Пенцяк добра валодае майстэрствам ручной вышыўкі гладдзю і крыжыкам. Яе вырабы  — гэта сапраўдныя творы мастацтва, выкананыя ў мясцовых традыцыях.  У работах уражвае не толькі высокая тэхніка выканання і бездакорны густ, але і шматвобразнасць узораў.

Па сённяшні час Антаніна Пятроўна з’яўляецца актывістам у папулярызацыі традыцыйных рамёстваў. Яе вырабы і майстар-класы не адзін раз былі прадстаўлены на розных святах, выстаўках народных майстроў. Майстрыха — пастаянны ўдзельнік Рэспубліканскага фестывалю нацыянальных культур, свята “Ганненскі кірмаш”, адкрытага рэгіянальнага конкурсу  фальклору “Сустрэчы ў “Верасе”, рэгіянальнага фестывалю традыцыйнай культуры “Скарбы Гродзеншчыны”.

За развіццё і папулярызацыю беларускіх народных промыслаў і рамёстваў А.П. Пенцяк неаднаразова адзначалася дыпломамі, граматамі абласных і раённых фестваляў і конкурсаў.

Антаніна Пятроўна — душэўны чалавек з актыўнай жыццёвай пазіцыяй. Увесь свой талент яна аддае людзям. Яна ўмее стварыць вакол сябе атмасферу радасці і дабрыні і з задавальненнем перадае свае веды і талент маладому пакаленню.

6. БАЛЁНЬ Любоў Сцяпанаўна (в. Студзянец Ваўкавыскага раёна. Ткацтва)

Балёнь Любоў Сцяпанаўна нарадзілася ў 1938 годзе ў вёсцы Пасынкі Ваўкавыскага раёна. У вялікай сям’і яна была адзінай дзяўчынкай, таму з маленства прыйшлося дапамагаць маці адзяваць сям’ю. З усяго вясковага рукадзелля асабліва падабалася ткацтва, з якім яна не разлучаецца ўсё жыццё. Скончыўшы школу-семігодку, выйшла замуж і пераехала ў вёску Студзянец Ваўкавыскага раёна. Усё жыццё працавала ў саўгасе ”Савецкая Беларусь” у паляводчай брыгадзе вёскі Плябанаўцы і толькі некалькі гадоў таму пайшла на заслужаны адпачынак. Яна ніколі не пераставала займацца ткацтвам. Сёння ў яе назбіралася вялікая колькасць дываноў, пакрывалаў, абрусоў.

Любоў Сцяпанаўна з’яўляецца носьбітам традыцыйнага простага двухнітовага ткацтва. Гэта самае распаўсюджанае перапляценне, якое  выступае ў якасці ўніверсальнага фону для дэкору, выкананага ў іншых ткацкіх тэхніках. У такой тэхніцы выраблялі тканіны на адзенне (палатно для кашуль, спадніц, фартухоў), ручнікі, посцілкі, ходнікі. Вырабы, выкананыя ў тэхніцы простага двухнітовага ткацтва ўжываліся многімі вясковымі сем’ямі Ваўкавыскага раёна, але як рэгулярны занятак і хатняе рамяство зараз сустракаецца вельмі рэдка. Менавіта дзякуючы Любоў Сцяпанаўне гэты элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны рэгіёну застаўся нязменным і ў 2012 годзе быў занесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

Захоўваючы ўсе асаблівасці мясцовага ткацтва, яна праводзіць майстар-класы і перадае свае веды дарослым і дзецям на базе Ваўкавыскага раённага Цэнтра рамёстваў.

За адраджэнне, зберажэнне і папулярызацыю беларускіх народных промыслаў і рамёстваў Л.С. Балёнь неаднаразова ўзнагароджвалася граматамі, дыпломамі і падзячнымі лістамі.

Любоў Сцяпанаўна — адна з нямногіх майстрых, якая валодае мясцовымі тэхналогіямі ткацтва і разумее, як важна паспець падрыхтаваць новае пакаленне майстроў, якія з дзяцінства далучаюцца да рамесніцкіх традыцый, а з цягам часу стануць сапраўднымі носьбітамі этнакультуры. У яе ёсць галоўная мэта — захаванне, адраджэнне і папулярызацыя простага двухнітовага ткацтва Ваўкавышчыны. Дзякуючы ёй гэта старажытнае рамяство на Ваўкавышчыне не страціцца.

7. МАЖЭЙКА Марыя Юльянаўна (в. Петрыкі Астравецкага раёна. Ткацтва)

Марыя Юльянаўна Мажэйка нарадзілася 24 лістапада 1923 года ў в. Гіры Астравецкага раёна ў вялікай сям’і, дзе было восем дзяцей.  Жылі цяжка і бедна, таму старэйшай з дзяцей — Марыі — працаваць прыйшлося з самага дзяцінства. ”Скончыла чатыры класы польскай школы і пайшла працаваць, каб бацькам было лягчэй. З малых гадоў, як толькі змагла даставаць да панажоў, пачала ткаць. Без ільна, здавалася, жыць не магла. Дома лён прала і ткала, а на працы ў калгасе лён гадавала”, – успамінае Марыя Юльянаўна. Усё яе жыццё звязана з працай і творчасцю.

Як простая сялянская жанчына, Марыя Юльянаўна валодае ўсімі відамі хатніх рамёстваў: прадзе, тчэ, выплятае карункавыя ўзоры і вышывае так, як вучыла яе маці. Калекцыя яе хатніх работ – гэта цудоўныя рукатворныя творы мастацтва, якія сведчаць пра талент і цягавітасць ткачыхі. І хаця ўзрост бярэ сваё, майстрыха не закідае кросны, імкнецца паспрыяць Астравецкаму раённаму Цэнтру культуры і народнай творчасці у справе адраджэння традыцыйных рамёстваў. Удзельніца  раённых, абласных, рэспубліканскіх выставак і свят народнага мастацтва, яна прадстаўляла сваю творчасць на Рэспубліканскім фестывалі-кірмашы працаўнікоў вёскі ”Дажынкі” у г.Ваўкавыску (2004 г.), неаднаразова ўдзельнічала ў Рэспубліканскім фестывалі нацыянальных культур у г.Гродна, рэгіянальным фестывалі традыцыйнай культуры “Скарбы Гродзеншчыны”, занальным конкурсе фальклору “Панямоння жыватворныя крыніцы”, рэгіянальным свяце народнай творчасці “Ад прадзіва да ткацтва”. Персанальныя выстаўкі Марыі Юльянаўны праходзілі ў аг. Рымдзюны Астравецкага раёна, г. Астравец, г. Вільнюс (Літва).

Марыя Юльянаўна ўсё жыццё, што бы ні рабіла, — робіць ахвотна, з радасцю. Любоў да роднага краю, да  роднай старонкі месціцца ў глыбіні яе душы. Яна — актыўная ўдзельніца фальклорнага калектыву “Жыльвіціс” Рымдзюнскага сельскага Дома культуры. Жыццяздольнасці сталай жанчыны могуць пазаздройсціць маладыя. Марыя Юльянаўна спявае, чытае вершы, танцуе побытавыя танцы, а з нядаўніх часоў піша апавяданні і вершы пра свой любы Астравецкі край.

Марыя Юльянаўна Мажэйка – сапраўдны носьбіт традыцыйнай культуры Астравеччыны. Свае веды пра традыцыі, абрады, мясцовыя рамёствы яна ахвотна перадае вучням Рымдзюнскай сярэдняй школы.

У 2015 годзе за плённую творчую працу ў галіне народнага мастацтва М.Ю.Мажэйка была прысуджана прэмія імя А.І.Дубко Гродзенскага аблвыканкама “За творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва” ў намінацыі “народны майстар”.

8. МІХНО Станіслава Вікеньцьеўна (в. Канюхі Воранаўскага раёна. Ткацтва)

Станіслава Вікенцьеўна Міхно нарадзілася 15 мая 1932 года ў вёсцы Канюхі Воранаўскага раёна. Яна была старэйшай у сям’і, дзе выхоўвалася пяцёра дзяцей.

Бацька – Вінцэнт Янавіч Ардзюк і маці – Уршуля Іосіпаўна працавалі наймітамі ў заможных гаспадароў. З малых гадоў дзяўчынка была галоўнай памочніцай маці ў хатніх справах, ведала ўсякую вясковую працу. Летам больш даводзілася працаваць у полі, а зімой разам з матуляй і бабуляй займалася рамяством, у тым ліку і ткацтвам. З 15 гадоў пачала ткаць самастойна. Хадзіла ткаць  па іншых вёсках, зарабляючы грошы для сям’і. “У той час,  — успамінае Станіслава Вікенцьеўна, — зімовымі вечарамі збіраліся на вячоркі, спявалі песні, ткалі, пралі і вышывалі. У такой атмасферы атрымліваліся асабліва прыгожыя рэчы”.

За сваё жыццё Станіслава Вікенцьеўна выткала больш за 40 дываноў і столькі ж ручнікоў. Усе яе вырабы адрозніваюцца адзін ад другога сваімі ўзорамі: часам гэта раслінна-кветкавыя кампазіцыі ці геаметрычныя выявы жывёл і экзатычных птушак. Часта сустракаюцца васьміканцовыя разеткі-зоркі. Такі арнамент характэрны для мясцовай тэхнікі двухасноўнага ткацтва. Дываны, якія чарадуюцца яскравымі радкамі нібы вясёлка, Станіслава Вікенцьеўна называе “перабіранкі”, а дываны, на якіх размясціліся кампазіцыі, яна называе “выбіранкі”. Так яны адрозніваюцца сваёй назвай па арнаментальных асаблівасцях вырабу.

Сёння галоўная задача майстра Станіславы Вікенцьеўны – зберагчы народную спадчыну, данесці і перадаць яе нашчадкам. Па ініцыятыве ткачыхі і пад яе кіраўніцтвам у аг.Пагародна Воранаўскага раёна на базе мясцовага цэнтра культуры і народнай творчасці пачала сваю работу студыя “Школа ткацтва”. Пераемнікі рамяства разам са Станіславай Вікенцьеўнай складаюць узоры, снуюць кросны, вывучаюць тэхніку ткацтва. Многія ўдзельнікі студыі ўжо самастойна ткуць невялікія сувенірныя вырабы.

Станіслава Вікенцьеўна з’яўляецца пастаяннай удзельніцай раённых семінараў па адраджэнні і зберажэнні мясцовых традыцый, звычаяў, свят і абрадаў, дзе з яе ўдзелам праходзяць майстар-класы па ткацтву.

9. КУКСА Міхаіл Міхайлавіч (г. Гродна. Бондарскія вырабы)

Кукса Міхаіл Міхайлавіч нарадзіўся 4 верасня 1954 года ў вёсцы Скрыбаўцы Шчучынскага раёна. Пасля заканчэння Беларускага інстытута механізацыі сельскай гаспадаркі  працаваў галоўным інжынерам у калгасе “Восток” Шчучынскага раёна. З 1980 года — інжынер-канструктар, а затым — кіраўнік канструктарскага бюро на Гродзенскім заводзе аўтамабільных агрэгатаў. За перыяд працы неаднаразова ўзнагароджваўся граматамі БССР за поспехі ў сацыялістычным спаборніцтве, быў уладальнікам ганаровага звання “Лучший рационализатор БССР”.

Аднак ”распыляцца” на дзве справы было цяжка і, калі паўстала пытанне выбару паміж далейшым кар’ерным ростам на заводзе і поўнай самааддачай у бондарскай справе,  аддаў перавагу ёй. Першы драўляны бачонак атрымаўся вельмі ўдалы і Міхаіл Міхайлавіч, задаволены поспехам, усур’ёз заняўся вывучэннем  бондарскага рамяства.

Цікавасць да бондарства ён атрымаў ад бацькі – Міхаіла Емяльянавіча. Род Кукса славіўся ўмеласцю ні ў адным пакаленні. Вясковымі бондарамі былі і дзед, і бацька Міхаіла Міхайлавіча, які працаваў майстрам вытворчага навучання на невялікім мясцовым абознаколавым заводзе і быў выдатным спецыялістам па вырабу не толькі драўляных колаў, але і хатняга посуду. Практычна ўсе прадметы хатняга ўжытку майстра і яго суседзяў былі зроблены ім. У іх няхітрым рамястве Міхаіл-малодшы ўбачыў  і запомніў дзіўную прыгажосць, якая засталася ў душы і напомніла аб сабе праз гады.

Не камерцыйная выгада падштурхнула Міхаіла Міхайлавіча  заняцца бондарствам, а жаданне адрадзіць народнае рамяство і звярнуць увагу сучаснага чалавека на нацыянальныя традыцыі.  Але бондар Міхаіл Кукса  не капіруе старадаўнія ўзоры, а, паважаючы традыцыі, працуе з «папраўкай» на сучаснасць.

Інжынерныя і канструктарскія навыкі Міхаілу Міхайлавічу  спатрэбіліся і цяпер, калі ён прафесійна займаецца бондарствам. Сваімі рукамі зрабіў усе станкі і прыстасаванні для майстэрні. Любая новая ідэя майстра спачатку матэматычна пралічваецца на паперы, каб строга вытрымаць усе параметры будучага вырабу. 3 такой жа дакладнасцю, каб не парушыць структуру драўніны, нарыхтоўваюцца і калодкі, якія затым сякуцца на дранкі для клёпак.  Пачынаецца ўсё з нарыхтоўкі драўніны: ад цвёрдапародзістай да найбольш мяккай — асіны. I кожнай пародзе ў бондара сваё прызначэнне.

Калі дзед Емяльян і бацька займаліся, у асноўным, вырабамі бочак і іншым не вельмі мудрагелістым хатнім начыннем, то Міхаіл Міхайлавіч пайшоў далей. Ён не толькі значна пашырыў асартымент вырабаў, але і вырабляе іх па больш тонкай тэхналогіі. Драўляныя бочачкі, колы, кухлі, кадкі, вёдры, балейкі, дзежкі, кубельцы, цэбры з рознымі ручкамі, маслабойкі з адпаліраванымі да глянцу бакамі, зіхацяць металічнымі заклёпкамі. Многія бондарскія вырабы Міхаіла Куксы справядліва лічацца творамі мастацтва і, разам з тым, адзначаны пячаткай ручной працы, якая ў кожную з іх быццам бы ўдыхае жывую душу. Яго творы заўсёды карыстаюцца непадробным інтарэсам у наведвальнікаў.

Міхаіл Кукса стараецца не прапусціць ніводнага фестывалю ці выстаўкі народнай творчасці ў Гродна, розных рэгіёнах краіны і замежжа, куды яго запрашаюць з бондарскімі вырабамі.

Любоў да бондарскай справы, як і значная колькасць прылад, перайшла да майстра ад яго дзеда і бацькі, ён жа, у сваю чаргу, заахвоціў сына Ілью.  Яго першы выраб — куфаль — заняў сваё пачэснае месца ў хатняй калекцыі бондарскіх вырабаў. А гэта значыць, што справа сям’і Куксаў будзе жыць. У Міхаіла Міхайлавіча ёсць задумка адкрыць школу бондараў, каб перадаць сваё майстэрства ўсім жадаючым яго спасцігнуць.

На цяперашні час Кукса Міхаіл Міхайлавіч  – вядомы  майстар- бондар, аб чым сведчаць шматлікія граматы, дыпломы, падзячныя лісты. З 2005 года — удзельнік народнага аматарскага аб’яднання майстроў народнай творчасці і мастакоў ”Гарадзенскі каларыт” Гродзенскага гарадскога цэнтра культуры, з 2006 года — сябра Беларускага саюза майстроў народнай творчасці.

У ліпені 2007 года ў аддзеле народнай творчасці ”Музей гісторыі Гарадніцы” Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея паспяхова прайшла яго першая персанальная выстаўка ”Бондарскія вырабы Міхаіла Куксы”.

За значны асабісты ўклад у зберажэнне і тактоўнае пераасэнсаванне здабыткаў традыцыйнай культуры  бондар Міхаіл Міхайлавіч Кукса стаў лаўрэатам прэміі імя А.І.Дубко Гродзенскага аблвыканкама ”За творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва” ў намінацыі ”народны майстар” (2008 г.).

10. АЎЧЫННІКАЎ Аляксандр Фёдаравіч (г. Гродна. Выцінанка)

Аляксандр Фёдаравіч Аўчыннікаў нарадзіўся 7 лістапада 1951 года ў г. Скідзель Гродзенскага раёна. У 1974 годзе скончыў Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя С.М. Кірава па спецыяльнасці “Чарчэнне, маляванне і праца”, працаваў мастаком-афарміцелем у сістэме кінавідэапраката г. Гродна. З 1988  года — вядучы метадыст па народных промыслах і рамёствах Гродзенскага абласнога метадычнага цэнтра народнай творчасці.

Захапленне выцінанкай прыйшло невыпадкова. З маленства Аляксандр назіраў за тым, як у вёсках Мяшэтнікі і Лаўна тагачаснага Скідзельскага раёна, дзе жыла радня, выразаюць з чыстай газетнай паперы выцінанкі для палічак (“выцінанкі-гармонікі”). На Каляды рабілі “разеткі-зорачкі”. Хто меў акварэльныя фарбы, па краях выразаных  фіранак на вокны рабіў расфарбоўку. Выцінанкі рабіліся ў асноўным з геаметрычным арнаментам.

Актыўна займацца выцінанкай А.Ф.Аўчыннікаў пачаў у 1993 годзе. Успаміны дзяцінства, прафесійная дзейнасць па даследаванні, папулярызацыі і арганізацыі пераемнасці традыцыйнай культуры Гродзеншчыны абудзілі жаданне да творчасці.

Творы Аляксандра Аўчыннікава вельмі адметныя. Яго вялікія, амаль паўмятровыя квадратныя, ці блізкія да квадрата сурвэткі-пано цэнтрычнай кампазіцыяй дэманструюць складанае густое, арганічнае спляценне прыродных матываў. Моцна стылізаваныя сілуэты птушак уяўляюцца неад’емнай часткай  стылізаваных, абстрагаваных раслінных формаў. Як прызнаецца аўтар, тэмы яго выцінанак у многім пераклікаюцца з матывамі традыцыйнай вышыўкі, ткацтва, роспісу па шкле, дзе адным з галоўных сімвалаў выступае птушка-голуб, які ў дзюбе нясе добрую вестку (канверт альбо  галінку).

Сваім майстэрствам Аляксандр Аўчыннікаў шчодра дзеліцца: праз майстар-класы навучае жадаючых стварэнню ажурных узораў з паперы. На працягу дзесяцігоддзяў майстар вядзе практычны курс навучання выразанню з паперы на аддзяленні павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў устаноў культуры і мастацтва Гродзенскага дзяржаўнага каледжа мастацтваў. Удзел у раённых семінарах-практыкумах па традыцыйных рамёствах дазваляе папулярызаваць гэты від творчасці сярод дзяцей, падлеткаў і моладзі.

У 2009 годзе за плённую творчую працу ў галіне народнага мастацтва А.Ф. Аўчыннікаву была прысуджана прэстыжная прэмія імя А.І.Дубко Гродзенскага аблвыканкама “За творчыя дасягненні ў галіне культуры і мастацтва” ў намінацыі “народны майстар”.

У шматграннасці таленту творцы асаблівае месца належыць графіцы. Асобныя графічныя кампазіцыі аўтара па стылістыцы вельмі нагадваюць выцінанку.

Сярод майстроў Гродзеншчыны Аляксандр Аўчыннікаў займае асаблівае месца. Яго творчасць стала эталонам майстэрства сучаснай выцінанкі, дзе традыцыйныя матывы з’яўляюцца галоўнымі.

11. БОТВІЧ Ніна Паўлаўна (аг. Новы Двор Свіслацкага раёна. Ткацтва паясоў)

Ніна Паўлаўна Ботвіч нарадзілася 6 сакавіка 1923 года у вёсцы Новы Двор на Свіслаччыне. Калі ёй было 5 гадоў – памёр бацька. З ранняга дзяцінства дзяўчынка пазнала бядноту і цяжкую працу “ад цямна да цямна”.

Нямала выпрабаванняў выпала і на далейшы лёс Ніны Паўлаўны. У Вялікую Айчынную вайну, у перыяд інтэрвенцыі, на тры гады была выслана ў Германію. Працавала на цяжкіх прымусовых работах. Затым – вызваленне і доўгачаканае вяртанне на Радзіму.

Як кожная маладзіца, Ніна марыла пра шчасце. Самастойна з нічога рыхтавала вясельны пасаг, сярод якога былі тканыя дываны, абрусы, вышытыя дарожкі і ручнікі. Вырабіла 40 вясельных паясоў. Жаніх здарыўся відны, з багатай сям’і. Але на той час ён быў першым камсамольцам у вёсцы і гэтым вызваў гнеў сваіх бацькоў. Маладая сям’я была пазбаўлена матэрыяльнай падтрымкі і пачынала ўсё з нуля. І зноў – цяжкая праца ў калгасе, на будоўлі, свінаферме, на сваёй гаспадарцы. У сям’і расло трое дзяцей, якія часта хварэлі. Калі цяжка было з грашыма, у ход ішло тканае палатно, дываны, ручнікі і іншае рукадзелле, на якія быў пакупніцкі попыт.

Нягледзячы на жыццёвыя цяжкасці, Ніна Паўлаўна не азлобілася. Не маючы магчымасці вучыцца, жыццёвую навуку яна засвоіла добра. Дзякуючы прыроднай кемлівасці, цягавітасці, валоданню хатнімі рамёствамі вакол яе заўсёды гармонія і прыгажосць. У хаце – саматканыя дываны, паясы, вышытыя дарожкі, у гародчыку – найпрыгажэйшыя кветкі. Яна і песню даўнейшую заспявае (недарма ў юным узросце пела ў царкоўным хоры), і пра мясцовыя абрады і звычаі распавядзе, і сакрэтамі вырабу мясцовых паясоў падзеліцца. Гэтаму рамяству яна навучыла сваю дачку Марыю Мікалаеўну Гарбачову, якой сёння каля сямідзесяці гадоў.

Многія вясковыя жанчыны таксама перанялі ткацкае рамяство ад Н.П. Ботвіч. У Новым Двары выраблялі вясельныя паясы, спецыяльна ткалі “спавівачы” для спавівання немаўлят і вузкія паясы – “тасёмкі”, якія прымацоўвалі да плеценых з прыроднага матэрыялу каробак альбо гліняных “спарышоў” і збанкоў, у якіх насілі ежу ў поле альбо хадзілі з імі ў лес па ягады.

У калекцыі Ніны Паўлаўны Ботвіч сустракаюцца паясы сярэдніх і вузкіх памераў адвольнай даўжыні з бардовым, ружовым, сінім, фіялетавым, карычневым, цёмна-чырвоным, блакітным, зялёным узорам па льняной ці белай аснове і рознакаляровымі кромкамі. Тэхніка вырабу паясоў – ткацтва на ніту ў сідзячым палажэнні “на назе”, нацягнуўшы загадзя падрыхтаваную аснову на  каленях. Усе паясы якасна выкананы з шарсцяных і льняных нітак хатняй работы. Асноўныя ўзоры “ёлачка”, “у клетку”, “у шашкі”, “ланцужок” і інш. Некаторыя паясы заканчваюцца махрамі альбо кістачкамі з асновы, іншыя аздоблены кутасамі з шарсцяных нітак, прымацаваных да канцоў асновы. Шмат сваіх вырабаў майстрыха падаравала, раздала “на моду” (як узор для навучання), “на музей” (захоўваюцца ў мясцовым школьным музеі, прысутнічаюць у этназборах аддзела рамёстваў і традыцыйнай культуры Свіслацкага раённага цэнтра культуры і народнай творчасці).

Сёння выраб паясоў у аг. Новы Двор працягваецца. Пры сельскім філіяле “Клуб аграгарадка Новы Двор” ДУК “Свіслацкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці” працуе дзіцячы гурток “Выток”, дзе дзеці засвойваюць мясцовую ткацкую тэхніку. Ніна Паўлаўна, калі дазваляе здароўе, дома навучае жадаючых ткацтву паясоў на ніту.

Маладзейшае пакаленне ўдзячна Ніне Паўлаўне за дасканалыя веды мясцовага (Новадворскага) вясельнага абраду. У планах работнікаў культуры Свіслацкага раёна – адрадзіць мясцовую традыцыю, дзе пэўную ролю займуць паясы Ніны Паўлаўны і яе пераемнікаў.

Ботвіч Ніна Паўлаўна і сёння імкнецца да духоўнасці, стараецца быць патрэбнай сваім дзецям, унукам і праўнукам. Яе поўняць дасціпны народны гумар і добрыя адносіны з вяскоўцамі.

12. КАРПОВІЧ Марыя Міхайлаўна (в. Крупава, Шчучынскі раён. Ткацтва)

Марыя Міхайлаўна Карповіч нарадзілася 28 чэрвеня 1944 года ў вёсцы Бабічы Шчучынскага раёна ў сялянскай сям’і. Сёння жыве ў вёсцы Крупава Шчучынскага раёна.

Яшчэ дзесяцігадовай дзяўчынкай дапамагала матулі Вользе Міхайлаўне Дзямідавай (1906-1985 гг.) у хатніх справах і з задавальненнем вучылася ткаць і вышываць. У 12 гадоў пайшла на палявыя работы ў калгас. Потым 36 гадоў адпрацавала на мясцовай ферме даяркай. Але цяжкая праца не перашкодзіла ёй займацца любімай справай. Калі Марыі споўнілася 16 гадоў, самастойна выткала посцілку і вышыла свой першы ручнік. Сыравінай для ткацтва былі лён, кудзеля і воўна.

Марыя Міхайлаўна і цяпер садзіцца за кросны, вышывае гладдзю мясцовыя ўзоры. У калекцыі майстрыхі шмат тканага і вышытага ўбранства для хатняга ўжытку: ручнікі, посцілкі, абрусы, палатняная тканіна. Сваёй дачцэ і сыну выткала вясельныя ручнікі. “Таму і сем’і моцныя”, — сцвярджае майстрыха. “Даўней было так, дзяўчына не магла ісці замуж, калі ў яе няма поўнага куфра. Адмысловыя ручнікі павінны быць свату, на ікону і на якім у царкве стаяць будзеш…”

Вырабы Марыі Міхайлаўны Карповіч — гэта сапраўдныя творы мастацтва, выкананыя ў мясцовых традыцыях. У работах уражвае не толькі тэхніка выканання і бездакорны густ, але і шматвобразнасць узораў.

Нягледзячы на ўзрост, Марыя Карповіч з’яўляецца актыўнай ўдзельніцай народнага фальклорнага гурта “Вяргіня” аддзела культуры і дасуга “Ракавіцкі Дом культуры” ДУК “Шчучынскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці”. Спявачкі аўтэнтычнага калектыву шмат робяць для папулярызацыі песеннага фальклору, мясцовага строя, традыцыйных рамёстваў.

Марыя Карповіч з задавальненнем прымае ўдзел у раённых і абласных мерапрыемствах народнай творчасці. Безліч саматканых дываноў, настольніц, вышытых ручнікоў майстрыхі ствараюць атмасферу свята і прыгажосці. Разам з супрацоўнікамі аддзела рамесніцкай дзейнасці і народнага мастацтва дзяржаўнай установы культуры “Шчучынскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці” плануе арганізаваць невялікую майстэрню ткацтва пры этнамузеі, які адчынены ў г. Шчучыне.

13. МАШКЕВІЧ Ванда Канстанцінаўна (в. Бабічы, Шчучынскі раён. Ткацтва)

Ванда Канстанцінаўна Машкевіч нарадзілася 23 жніўня 1934 года ў сялянскай сям’і ў в. Быкаўка Шчучынскага раёна. Увесь час працавала на розных работах у мясцовым калгасе. Сёння жыве ў в. Бабічы Шчучынскага раёна.

Самастойна займацца ткацтвам пачала з 15 гадоў. За два дні руплівай працы дзяўчынка Ванда магла выткаць посцілку. Майстэрства пераняла ад матулі Станіславы Іванаўны Вялічка (1912-2012 гг.), вядомай на ўсю акругу ткачыхі і слыннай спявачкі. Бацька Канстанцін Міхайлавіч быў дбайным гаспадаром, а ў вольны час займаўся вырабамі з дрэва.

Сям’я Вялічкаў была працавітай, мела шмат зямлі. Ванда Канстанцінаўна памятае, як на сваім надзеле вырошчвалі лён і самі апрацоўвалі. Для атрымання якаснага валакна саломку льну чатыры тыдні трымалі на балоце, каб валокны з мачанца лепш выбельваліся і былі больш моцнымі. І толькі потым мялі, трапалі, часалі і пралі. У гаспадарцы трымалі шмат авечак, таму з воўнай для прадзення праблем не ўзнікала. Атрыманыя льняныя і шарсцяныя ніткі скарыстоўвалі для ткацтва і вязання. У хатняй калекцыі захоўваецца дыван, вытканы рукамі маці яшчэ да Вялікай Айчыннай вайны.

Штодзённая цяжкая праца ў полі, бясконцыя сямейныя клопаты не перашкаджалі займацца любімай справай. Як толькі мела вольны час, садзілася за кросны, а каб далікатна аздобіць ручнікі і прасціны, ад мясцовых майстрых навучылася шыдэлкам вязаць карункі ў традыцыйным стылі.

На сённяшні дзень Ванда Канстанцінаўна Машкевіч мае калекцыю тканага кужалю, абрусоў, дываноў, вязаных падзорнікаў, вырабленых шыдэлкам у народных традыцыях. Руплівая майстрыха нават спляла 16 метраў сеткі са шпагату для агароджвання падворка. Таксама вырабляе са штучнай стужкі зграбныя кошычкі для агародніны, якую сама і вырошчвае.

Узрост для такога таленавітага і працавітага чалавека не мае значэння. Ванда Машкевіч з’яўляецца ўдзельніцай народнага фальклорнага гурта “Вяргіня” аддзела культуры і дасуга “Ракавіцкі Дом культуры” ДУК “Шчучынскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці”, куды спяшаецца штотыдзень, пераадольваючы амаль два кіламетры шляху.

Ванда Канстанцінаўна шкадуе, што ўнукі не зацікавіліся рамяством. Кросны ўжо некалькі гадоў не ўсталёўваюцца ў хаце. Яна робіць усе, каб знайсці зацікаўленых пераемнікаў мясцовага ткацтва і разам з сакрэтамі майстэрства перадаць свой ткацкі станок.